Ruimtekisten; Samen Ontwikkelen, Ervaren en Beleven                      Inclusief onderwijs in het speciaal basisonderwijs

Nationale Onderwijsprijs December 2006 deed Mytylschool de Ruimte mee met de Nationale Onderwijsprijs voor de provincie Noord- Holland. We zonden het concept Ruimtekisten in.  Uit het juryrapport: ‘Ruimtekisten zijn kisten waarin een thema helemaal is uitgewerkt voor alle ontwikkelingsgebieden. De kisten zijn gemaakt rondom prentenboeken. Je kunt alles in de kist vinden: lesideeën, computeroefeningen, verteltafelmaterialen, materiaal voor de klassenaankleding, gebaren, cd's met het verhaal voor in de luisterhoek, kopieerbladen, het prentenboek, enz. De jury is zeer gecharmeerd van deze inzending. ….De jury kent aan Mytylschool de Ruimte unaniem de eerste prijs toe in de categorie primair onderwijs.’ In dit artikel geven we informatie over de Ruimtekisten en hoe ze ontstaan zijn.  Mytylschool De Ruimte Mytylschool De Ruimte biedt onderwijs aan kinderen met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking. Elk kind heeft zijn eigen kwaliteiten. De ene leerling kan visueel goed informatie vergaren. Een andere leerling kan dat weer beter auditief of via de tastzin. Daarbij zitten in de onderbouw alle niveaus, dus van zeer moeilijk lerend tot en met leerlingen die op leeftijdsniveau functioneren, door elkaar in een groep. Hoe geef je elk kind de kans om te leren op zijn of haar niveau? Met zoveel verschillende niveaus en kwaliteiten in een groep is dat niet altijd even makkelijk te realiseren.   Het idee is geboren! Bestaande methoden hebben hun beperkingen. Daarom zijn we op zoek gegaan naar een manier van werken waarbij de kinderen zich betrokken voelen, onderwijs dat betekenisvol is, onderwijs dat de nieuwsgierigheid van de kinderen prikkelt. Onderwijs dat aansluit bij de belevingswereld van de kinderen. Het idee voor de Ruimtekisten is ontstaan, met onze jassen al aan, aan het einde van een werkdag in februari 2006. Angelique de Kruijf, leerkracht onderbouw, sprak vaak bandjes in met verhalen van prentenboeken die op dat moment centraal stonden in de klas. Toen voor de zoveelste keer een bandje was stuk gegaan kwam zij om raad bij onze ict- coördinator, Hans Smeele. De verhalen moesten nodig op de pc komen vond hij. Het idee ontstond om de verhalen in te spreken op de computer en de platen te scannen. De kinderen kunnen het verhaal lezen/ horen op de computer. Met een druk op de muis of de eenknopsbedieningkan het kind naar de volgende pagina. Op deze manier is het een taaloefening en een muisvaardigheidsoefening.  Ook konden de verhalen worden ingesproken op een cd. Hans Smeele was direct nieuwsgierig naar wat we nog meer aan het doen waren en vond dat we hier een ontwikkelplan van moesten maken. Al wandelend naar de auto kregen wij het idee om het prentenboek, de cd, de figuren uit het verhaal, de prenten en allerlei lesideeën  te verzamelen en in een kist te bewaren. Onze Ruimtekisten. In het begin leek het erop dat de Ruimtekisten veel accent zouden leggen op de taalontwikkeling. Maar eigenlijk is het veel meer dan dat. We bieden met behulp van deze kisten de kinderen onderwijs op alle gebieden; de spelontwikkeling,  reken/ wiskunde ontwikkeling, sociaal- emotionele ontwikkeling, taal ontwikkeling, creatieve ontwikkeling, constructieve ontwikkeling, lezen en schrijven.Alle kinderen kunnen in hun eigen tempo en met hun eigen mogelijkheden ontwikkelen. De kisten kunnen in meerdere bouwen gebruikt worden.  Ruimtekisten in ontwikkeling Vanaf de bewuste februari zijn we fanatiek aan de slag gegaan om de Ruimtekisten uit te denken en vorm te geven. We hadden het idee om 4 kisten te maken. Maar door ons enthousiasme zijn het er 11 geworden! Een aantal collegae uit de onderbouw raakte ook nieuwsgierig naar de kisten. Langzaam breidde deze nieuwsgierigheid zich uit naar andere bouwen en het managementteam van onze school. In het voorjaar van 2006 hebben wij, tijdens een studiedag, een presentatie gegeven aan het team over onze ideeën en alle ontwikkelingen. De studiedag had als thema ‘rouw en verwerking’. In het kader daarvan hebben wij twee Ruimtekisten gemaakt. Over de prentenboeken ‘oma Pluis’ en ‘Kikker en het vogeltje’. Menig collega raakte enthousiast. Na deze studiedag zien wij dat in verschillende klassen de Ruimtekisten gebruikt worden. Dit schooljaar is er tijdens teamvergaderingen ook veel aandacht besteed om het concept te introduceren bij de collegae. Elk onderdeel van de Ruimtekist is besproken. Tevens wordt er met alle onderdelen geoefend in de klas en gereflecteerd. Tijdens de studiedagen wordt er ook een inspirerend programma opgezet omtrent het werken met de Ruimtekisten. Ervaringen kunnen worden uitgewisseld en nieuwe inzichten worden gedeeld. De manier van werken met de Ruimtekisten vraagt een omschakeling van lesgeven en observeren van de leerkrachten. En veranderingen vragen energie. Maar opmerkingen bij de leerkrachten als ‘Dit is hoe ik wil lesgeven!’en ‘Ik sluit nu echt aan bij de leerlingen!’ ‘Dit is wat onderwijs is!’ doen ons geloven dat we op de goede weg zijn. De leerkrachten zijn enthousiast en geïnspireerd. Maar het belangrijkste voor ons zijn de reacties van de kinderen. De fonkel in hun ogen als ze in de klas bezig zijn met het thema. De betrokkenheid waarmee ze ‘erin duiken’, meedoen en ontwikkelen is voor ons een enorme stimulans. Dat gééft ons team energie!  Soeb- gericht werken; een totaalaanbod! Ruimtekisten worden ontworpen rondom een aantal kernpunten. Wij noemen het SOEB- gericht werken. Samen Ontwikkelen, Ervaren en Beleven. Doel van het werken met de Ruimtekisten is om met een totaal- onderwijsaanbod aan de gang te kunnen waarbij kinderen op hun eigen tempo en niveau veel kunnen ervaren en beleven; zich kunnen ontwikkelen. Een betekenisvol aanbod waarbij de kinderen zich betrokken voelen. Een aanbod waarbij de ‘echte’ wereld van het kind centraal staat. Goede ideeën hebben wij overgenomen vanuit de ervarings-, belevings- en ontwikkelingsgerichte manier van werken. Veel kinderen op een mytylschool vragen om een belevingsgericht aanbod. Het is hierbij van belang om met je hele lichaam ervaringen op te doen. Binnen de Ruimtekisten wordt er rekening gehouden met de leermogelijkheden van de kinderen. Er is gezorgd dat binnen iedere Ruimtekist de verschillende intelligentie ingangen van de kinderen aan bod komen. Vanuit het ontwikkelingsgericht onderwijs hebben wij het themavoorbereidingsschema en het webmodel opgenomen. Het thema wordt voorbereid volgens een bepaalde opbouw. Hierbij hebben wij ons laten inspireren door de reader Thematiseren in ontwikkelingsgericht onderwijs, 2003.  Themaplanning Is het thema betekenisvol voor de leerlingen? Hoe krijg je de leerlingen nieuwsgierig? Wat zet je in uit je groepsplan? Welke doelen ga je realiseren? (brede en specifieke) Maken van het webmodel. Opstarten Welke aanleiding gebruik je? Waarover gaan we het precies hebben? Bronnen, boeken en voorwerpen verzamelen. Opbouw en uitvoering Welke activiteiten doe je met de hele groep, welke in een klein groepje en welke individueel?Materialen in de klas halen die passen bij het thema. Afsluiten van het thema Presentatie? Iets laten zien aan ouders? Wat is een logische afsluiting voor de kinderen?   Notatie en registratie van ervaringen en aandachtspunten voor het volgende thema. Zijn de doelen behaald? Het volgende webmodel gebruiken wij om de activiteiten voor te bereiden. Uit: Basisontwikkeling in de onderbouw,1997.   Ruimte voor iedereen; twaalf onderdelen Er zitten twaalf vaste onderdelen in de Ruimtekist die op een gestructureerde manier worden aangeboden. De volgende onderdelen zijn te vinden in de Ruimtekisten: Bronnenboek: hierin is te vinden hoe je een thema kunt voorbereiden en aanbieden. Verschillende lesideeën voor alle ontwikkelingsgebieden zijn opgenomen in het bronnenboek. Prentenboek: per kist staat een prentenboek centraal, welke gedurende het thema wordt uitgewerkt. Het prentenboek staat centraal voor het onderwerp. Bijvoorbeeld bij het prentenboek ‘Welterusten Kleine Beer’ staat het onderwerp emoties centraal. (Bang, verdrietig, blij.) Wij zorgen ervoor dat de kinderen de verhalen kunnen uitspelen. Wij als volwassenen spelen mee. Verteltafel: in iedere kist zitten de poppen, attributen die we gebruiken om een verteltafel mee in te richten. De poppen/ knuffels en attributen zorgen ervoor dat het verhaal beeldend gemaakt kan worden. Kinderen die moeite hebben met het auditieve, kunnen het verhaal in zich opnemen met behulp van het visuele. Bij ieder thema hoort een vast poppenkastpop of knuffel die het thema aan elkaar verbind. Versimpelde versie van het verhaal: de logopedistes van onze school zorgen ervoor dat een eenvoudigere versie van het verhaal aanwezig is. Voor sommige kinderen is de taal uit het boek te moeilijk. Gebaren: in samenwerking met de logopedistes zijn in iedere Ruimtekist de gebaren te vinden. Wij werken op school met ondersteunende gebaren tijdens de communicatie met kinderen. Letteraanbieding: tijdens ieder thema worden er een of twee letters aangeboden met daarbij de gebaren. Lettermand: bij iedere letter hoort ook een lettermand. Op de mand is de letter en het gebaar geplakt. Hierin zitten allerlei voorwerpen die met dezelfde letter beginnen. Digitaal verhaal: de prenten van het boek worden op de computer geplaatst en het verhaal wordt ingesproken. De kinderen kunnen het verhaal op de computer beluisteren en bekijken. Vertelkastje: de prenten van het boek worden gekopieerd en geplastificeerd. De prenten  worden gebruikt om met het vertelkastje het verhaal te vertellen aan de kinderen. De klas wordt donker gemaakt, een spotje wordt gericht op het vertelkastje en ons eigen theater kan beginnen! Luisterhoek: in de luisterhoek kunnen de kinderen een cd beluisteren waar het verhaal op ingesproken is. Steeds als de kinderen een belletje horen slaan zij de bladzijde om. Het verhaal staat 6 keer achter elkaar op de cd. De kinderen vinden herhaling van het verhaal prettig. Aan het einde van de cd horen de kinderen een lied dat hoort bij het thema. Lied: bij ieder thema hoort een lied. Dit lied wordt ook gekoppeld aan de letter die aangeleerd wordt. Kijktafel: in de Ruimtekisten zit ook materiaal om een kijktafel mee in te richten. Bij sommige Ruimtekisten zitten ook verkleedkleren. Bij ieder thema hebben we een mooie poster in een lijst. Deze kan in de klas opgehangen worden.   Ruimte voor iedereen; leerlingen, medewerkers en ouders Ruimte voor de leerlingen! Ieder kind kan tijdens een thema veel ervaren en beleven en zich daardoor ontwikkelen. De interactie tussen leerkracht en leerling is belangrijk. Een leerling ontwikkelt samen met jou. SOEB- gericht werken dus. Samen Ontwikkelen Ervaren en Beleven. Iedereen krijgt genoeg tijd en ruimte om het thema te beleven. We werken zes tot acht weken aan een thema. Ruimte voor de leerkracht! Met de Ruimtekisten heb je een stevige basis om een thema te behandelen in je klas. Dat geeft houvast. Maar elke groep is weer anders. Als leerkracht kun je volop differentiëren met de Ruimtekisten. De Ruimtekisten zijn geschikt voor alle leeftijdsgroepen en voor regulier en speciaal onderwijs. Ruimte voor interdisciplinair werken! Bij ons op school worden kinderen behandeld en begeleid door logopedisten, fysiotherapeuten en ergotherapeuten. Dit gebeurt individueel en groepsgewijs. Tijdens de groepslessen waarin de sensomotorische ontwikkeling wordt gestimuleerd (sensolessen), onder begeleiding van een fysiotherapeute, wordt aangesloten bij het thema in de klassen. Zo gebeurt dit ook met de groepslessen ergotherapie (schrijfondersteuning en het ondersteunen bij het knutselen) en logopedie (mondmotoriek oefeningen, ondersteunende communicatie/ gebaren en taaloefeningen.) Voorbeelden tijdens het thema ‘Welterusten Kleine Beer’ zijn het kruipen in een donker hol en het volgen van lichtjes, voelen van verschillende vachten en deze opplakken op een ‘echte’ beer en stukjes van het verhaal vertellen met de ondersteunende gebaren of verteltafel. Ruimte voor de ouders! Via de website www.deruimte.nl kunnen ouders de ontwikkelingen rondom een thema volgen. Een mooi voorbeeld hiervan is te vinden onder ‘de groepen/ onderbouw/ groep d/uit de groep 1/2’   Ruimtekisten blíjven zich ontwikkelen Naast de Ruimtekisten worden op school onder andere ook belevingsprojecten ontwikkeld. Dit zijn projecten waarbij in een rustige omgeving, via een bepaald thema, alle zintuigen volop geprikkeld worden. Bijvoorbeeld het thema jungle; de kinderen liggen comfortabel in een zitzak. De regen druppelt zachtjes op je gezicht, je hoort de regen door middel van een buis met kraaltjes die heen en weer wordt geschud en je voelt de wind op je huid. Graag willen wij belevingsprojecten ook implementeren in de Ruimtekisten. Op die manier maak je voor de kinderen met een laag ontwikkelingsniveau ook een interessant onderwijsaanbod. Op dit moment zitten wij volop in het proces van ontwikkeling met de Ruimtekisten. We hebben al behoorlijk wat bereikt en gemaakt maar er is nog genoeg te ontwikkelen.  Gaandeweg ontdekken we wat we nog willen ontwikkelen. We reflecteren regelmatig. Wat missen we nog? Welke verbindingen willen we leggen met andere ontwikkelingen? Waar willen we uiteindelijk komen met ons onderwijsconcept? 27 Maart 2007 is de finale van de Nationale Onderwijsprijs op landelijk niveau. Vol goede zin gaan we erop af en hopen op de eerste plaats. Dat zou een fantastische erkenning van de Ruimtekisten zijn! Ruimtekisten; schatkisten die we Samen gaan Ontwikkelen Ervaren en Beleven!   Het juryrapport Onderwijsprijs Noord-Holland 2006 Categorie: Primair Onderwijs Juryrapport project: De Ruimtekist Bergen, Mytylschool de Ruimte Ruimtekisten zijn kisten waarin een thema helemaal is uitgewerkt voor alle ontwikkelingsgebieden. De kisten zijn gemaakt rondom prentenboeken. Je kunt alles in de kist vinden: lesideeën, computeroefeningen, verteltafelmaterialen, materiaal voor de klassenaankleding, gebaren, cd's met het verhaal voor in de luisterhoek, kopieerbladen, het prentenboek, enz. De jury is zeer gecharmeerd van deze inzending. De school heeft fantastisch werk verricht. Deze mytylschool heeft zeer heterogene groepen. Leerlingen van 4 tot 8 jaar zitten door elkaar, zowel zeer moeilijk lerende als `normale' kinderen. Zoals het een goede school betaamt, wordt dit niet als probleem maar als uitdaging gezien. De ontwikkelde Ruimtekist is een vorm van `totaalonderwijs', een methode die het elk kind mogelijk maakt in eigen tempo en op eigen niveau te leren. Met inschakeling van ieders sterke kanten. De school heeft niet alles zelf bedacht - niet iedereen hoeft het wiel uit te vinden - maar heeft voor elk kind een pakket op maat gemaakt. Men heeft een eigen weg gevonden om gedifferentieerd te kunnen werken. Noodgedwongen, want bestaande methoden schieten te kort bij deze groep leerlingen. Een dergelijke, `belevingsgerichte' werkwijze vergt veel van de betreffende docenten, zeker als de ervaring nog ontbreekt. Veel mensen zijn bang de structuur van bestaande methodes los te laten. De ontwikkelde Ruimtekisten brengen structuur aan in de sterk persoonsgebonden aanpak. Zodat iedereen aan de slag kan. Het zijn echte schatkisten. De Ruimtekist is inmiddels schoolbreed ingevoerd. De Ruimtekisten kunnen door eenieder aangevuld worden met eigen ideeën en materiaal. En natuurlijk afgestemd worden op de eigen leerlingengroep. Ook bijzonder: ouders worden erbij betrokken via een website en wekelijkse verslagen. Inmiddels zijn er contacten met een school in Jemen die enthousiast is over de gevolgde werkwijze. Dat is aardig, maar meer nog is de jury geïnteresseerd in de mogelijkheden die de Ruimtekist ook aan het regulier onderwijs blijkt te kunnen bieden. Daardoor krijgt deze inzending extra meerwaarde. De jury kent aan Mytylschool de Ruimte unaniem de eerste prijs toe in de categorie primair onderwijs. Janssen-Vos, F., Basisontwikkeling in de onderbouw, Van Gorcum, Assen, 1997 Van Fijma, N., Pompert, B., Stuijvenberg, R., reader Thematiseren in ontwikkelingsgericht onderwijs, De Activiteit, Alkmaar, juni 2003  Adriëtte Beemster en Angelique de Kruijf zijn leerkrachten op mytylschool De Ruimte in Bergen. (a.beemster@deruimte.nl)